Azja
 |
Ten artykuł wymaga dopracowania zgodnie z zaleceniami edycyjnymi. Należy w nim poprawić: UWAGA. Dane statystyczne zawarte w tym artykule wymagają aktualizacji i weryfikacji.. Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się na stronie dyskusji tego artykułu w sekcji Dopracować Po wyeliminowaniu wskazanych powyżej niedoskonałości prosimy usunąć szablon {{Dopracować}} z kodu tego artykułu. |
 |
Ten artykuł wymaga uzupełnienia źródeł podanych informacji. Aby uczynić go weryfikowalnym, należy podać przypisy do materiałów opublikowanych w wiarygodnych źródłach. Adnotacja: 28.11.2008. |
Azja (gr. Ἀσία Asia) – część świata, razem z Europą tworząca Eurazję, największy kontynent na Ziemi. Z powodów historycznych i kulturowych sama Azja bywa również nazywana kontynentem (zob. alternatywne listy kontynentów).
Sąsiaduje z Europą od zachodu, Afryką od południowego zachodu Oceanem Indyjskim i Australią od południowego wschodu, oraz Pacyfikiem od wschodu. Dokładny przebieg zachodniej granicy geograficznej przedstawiony jest w haśle granica Europa-Azja.
Obszar Azji to 44,5 mln km² powierzchni lądów, tj. ~29,88% powierzchni wszystkich lądów.
Nazwa kontynentu wywodzi się od staroasyryjskiego słowa acu oznaczającego wejście, miejsce jasne, kraj wschodzącego słońca. Początkowo nazwa ta odnosiła się jedynie do Azji Mniejszej. Około 450 r. przed narodzeniem Chrystusa odróżniono Azję Właściwą od Azji Mniejszej. Azja była imieniem nimfy Nereidy, żony Japeta; tak również nazywano i rodzaj żyta. Ale nie wykluczone jest również, że nazwa ta pochodzi od greckiego słowa azjos oznaczającego muł rzeczny.
Azję zamieszkuje 2/3 całej ludności Ziemi.
Spis treści |
[edytuj] Podział polityczny Azji
Zobacz więcej w osobnym artykule: Państwa Azji.[edytuj] Państwa Azji
| Państwa niepodległe | ||||
|---|---|---|---|---|
| Państwo | Stolica | Powierzchnia (w km²) |
Ludność | |
 Afganistan |
Kabul | 647 500 | 31 056 997 | |
 Arabia Saudyjska |
Rijad | 2 240 000 | 26 417 599 | |
 Armenia |
Erywań | 29 800 | 2 991 360 | |
 Azerbejdżan |
Baku | 86 6001) | 8 328 0001) | |
 Bahrajn |
Manama | 711 | 688 345 | |
 Bangladesz |
Dhaka | 144 000 | 147 365 352 | |
 Bhutan |
Thimphu | 47 000 | 634 982 | |
 Birma |
Naypyidaw | 676 600 | 53 953 136 | |
 Brunei |
Bandar Seri Begawan | 5 770 | 372 361 | |
| Plik:Flag of the People's Republic of China.svg Chiny | Pekin | 9 572 4192) | 1 306 313 8132) | |
 Cypr |
Nikozja | 9 2513) | 775 9273) | |
 Filipiny |
Manila | 300 000 | 89 468 677 | |
 Gruzja |
Tbilisi | 69 7008) | 4 693 8928) | |
 Indie |
Nowe Delhi | 3 287 5909) | 1 095 351 9959) | |
 Indonezja10) |
Dżakarta | 1 912 98811) | 241 973 87911) | |
 Irak |
Bagdad | 437 072 | 26 074 906 | |
 Iran |
Teheran | 1 648 195 | 68 017 860 | |
 Izrael |
Jerozolima12) | 20 991 | 6 986 300 | |
 Japonia |
Tokio | 377 835 | 127 417 244 | |
 Jemen |
Sana | 527 970 | 20 727 063 | |
 Jordania |
Amman | 89 342 | 5 308 000 | |
 Kambodża |
Phnom Penh | 181 040 | 13 607 000 | |
 Katar |
Ad-Dauha | 11 437 | 840 290 | |
 Kazachstan 13) |
Astana | 2 717 30014) | 15 233 24414) | |
 Kirgistan |
Biszkek | 198 500 | 5 081 429 | |
 Korea Południowa |
Seul | 99 392 | 48 640 671 | |
 Korea Północna |
Pjongjang | 122 762 | 22 912 177 | |
 Kuwejt |
Kuwejt | 17 820 | 2 600 000 | |
 Laos |
Wientian | 236 800 | 5 800 000 | |
 Liban |
Bejrut | 10 452 | 3 820 000 | |
 Malediwy |
Malé | 298 | 359 008 | |
 Malezja |
Kuala Lumpur | 329 750 | 22 662 365 | |
 Mongolia |
Ułan Bator | 1 565 500 | 2 791 272 | |
 Nepal |
Katmandu | 147 181 | 28 287 147 | |
 Oman |
Maskat | 309 500 | 2 340 000 | |
 Pakistan |
Islamabad | 803 94015) | 165 803 56015) | |
 Rosja13) |
Moskwa7) | 17 075 40014) | 142 893 54014) | |
 Singapur |
Singapur | 682 | 4 425 720 | |
 Sri Lanka |
Sri Dźajawardanapura Kotte16) | 65 610 | 20 222 240 | |
 Syria |
Damaszek | 185 180 | 18 881 361 | |
 Tadżykistan |
Duszanbe | 143 100 | 7 320 815 | |
 Tajlandia |
Bangkok | 513 115 | 64 185 502 | |
 Timor Wschodni |
Dili | 15 007 | 1 040 880 | |
 Turcja13) |
Ankara | 779 45214) | 74 709 41214) | |
 Turkmenistan |
Aszchabad | 488 100 | 5 042 920 | |
 Uzbekistan |
Taszkent | 447 400 | 27 307 134 | |
 Wietnam |
Hanoi | 329 560 | 82 689 518 | |
 Zjednoczone Emiraty Arabskie |
Abu Zabi | 83 600 | 4 320 00 | |
1) Wraz z separatystycznym Górskim Karabachem
2) Bez Tajwanu
3) Wraz z Cyprem Północnym
4) Azjatycką część państwa stanowi tylko półwysep Synaj
5) miasto leży na obszarze Afryki
6) Azjatycka część państwa obejmuje tylko niewielki obszar wysp Sporadów, Chios i Lesbos
7)Miasto leży na obszarze Europy
8) Wraz z separatystyczną Abchazją
9) Bez zajętej przez Pakistan części Kaszmiru
10) Nie całe terytorium państwa leży w Azji
11) Wraz z Irianem Zachodnim, leżącym w Oceanii
12) Wg ONZ i większości państw świata Tel Awiw-Jafa
13) Część obszaru kraju leży w Europie
14) Wraz z częścią europejską
15 Wraz z należącą formalnie do Indii częścią Kaszmiru
16) Siedzibą władz jest Kolombo
[edytuj] Terytoria zależne
| Terytoria zależne | ||||
|---|---|---|---|---|
| Terytorium | Ośrodek administracyjny |
Powierzchnia (w km²) |
Ludność (2005 r.) |
Status |
 Akrotiri |
Episkopi Cantonment1) | 123 | 63002) | terytorium zamorskie Wielkiej Brytanii |
 Brytyjskie Terytorium Oceanu Indyjskiego |
nie posiada | 60 | brak ludności stałej | terytorium zależne Wielkiej Brytanii |
| Dhekelia |
Episkopi Cantonment1) | 130,8 | 72003) | terytorium zamorskie Wielkiej Brytanii |
 Palestyna |
Jerozolima | 6 6630 | 3 647 875 | brak ustalonego statusu |
 Wyspa Bożego Narodzenia |
Flying Fish Cove | 135 | 2839 | terytorium zależne Australii |
 Wyspy Kokosowe |
West Island | 14 | 574 | terytorium zależne Australii |
1) siedziba dowództwa dwóch baz: Akrotiri i Dhekelia; brak stolicy
2) personel bazy wojskowej, w tym ok. 1300 żołnierzy; brak stałych mieszkańców
3) personel bazy wojskowej, w tym ok. 2200 żołnierzy; brak stałych mieszkańców
[edytuj] Państwa nieuznawane
Następujące terytoria spełniają wszelkie kryteria bycia państwem, jednak nie są uznawane na arenie międzynarodowej przez inne kraje.
| Państwa nieuznawane | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Nazwa | Stolica | Powierzchnia (w km²) |
Ludność | Status oficjalny | Uwagi |
 Abchazja |
Suchumi | 8 600 | 250 000 | autonomiczna prowincja Gruzji | |
 Cypr Północny |
Nikozja | 3 355 | 210 947 | część Cypru | uznawany tylko przez Turcję |
 Górski Karabach |
Stepanakert | 4 400 | 145 000 | część Azerbejdżanu | |
 Osetia Południowa |
Cchinwali | 3 900 | 70 000 | część Gruzji | |
 Republika Chińska |
Taipei {oficjalną stolicą jest Nankin} | 35 980 | 22 894 384 | prowincja Chin | rząd Republiki Chińskiej jest uznawany przez kilkadziesiąt państw świata jako jedyna władza Chin |
[edytuj] Terytoria autonomiczne
Następujące obszary, pozostając integralną częścią państwa posiadają większy lub mniejszy zakres autonomii:
Aceh w Indonezji
Adżaria w Gruzji
Ałtaj w Rosji
Buriacja w Rosji
Chakasja w Rosji
Chanty-Mansyjski Okręg Autonomiczny w Rosji
Czukocki Okręg Autonomiczny w Rosji- Górski Badachszan w Tadżykistanie
- Guangxi w Chinach
Hongkong w Chinach
Jakucja w Rosji
Jamalsko-Nieniecki Okręg Autonomiczny w Rosji
Karakałpacja w Uzbekistanie
Kurdystan w Iraku
Makau w Chinach
Mongolia Wewnętrzna w Chinach- Muzułmańskie Mindanao na Filipinach
- Nachiczewańska Republika Autonomiczna w Azerbejdżanie
- Ningxia w Chinach
- Sinkiang w Chinach
Tuwa w Rosji
Tybet w Chinach
Żydowski Obwód Autonomiczny w Rosji
[edytuj] Inne terytoria sporne i separatystyczne
[edytuj] Wielkie regiony Azji
Wg ONZ w Azji wyodrębnia się następujące regiony gospodarczo-historyczno-geograficzne:
- Azja Zachodnia
- Azja Środkowa
- Azja Południowa (subkontynent indyjski)
- Azja Południowo-Wschodnia
- Daleki Wschód (Azja Wschodnia)
- Syberia (Azja Północna)
[edytuj] Warunki naturalne
[edytuj] Ukształtowanie poziome
Azja stanowi – po Europie – najbardziej rozczłonkowaną część świata. Średnia odległość od morza wynosi tu 756 km, maksymalnie ok. 2360 km. Są to wartości największe wśród wszystkich części świata, będące efektem przede wszystkim jej wielkiej rozciągłości równoleżnikowej i południkowej. Łączna długość linii brzegowej Azji wynosi 70,6 tys. km i ustępuje tylko Ameryce Północnej. Półwyspy zajmują prawie 1/5 (19,5%) powierzchni Azji. Największe z nich to: Półwysep Arabski (2730 tys. km²), Półwysep Indochiński (2174 tys. km²), Indyjski (2088 tys. km²), Azja Mniejsza (501 tys. km²), Tajmyr (400 tys. km²), Kamczatka (370 tys. km²) i Koreański (220 tys. km²).
Wyspy zajmują stosunkowo niewiele, bo tylko 6,17% obszaru Azji. Jest jednak wśród nich największy na świecie Archipelag Malajski, zajmujący prawie 1,7 mln km² (z Borneo 735,9 tys. km², Sumatrą 433,8 tys. km², Celebesem 189 tys. km² i Jawą 126,7 tys. km²), nadto Filipiny (300 tys. km², z wyspą Luzon 105,7 tys. km² i Mindanao 95,6 tys. km²), archipelag Wysp Japońskich (369 tys. km², z Honsiu 230,5 tys. km² i Hokkaido 77,9 tys. km²), a także Sachalin (76,4 tys. km²), Cejlon (65,6 tys. km²), Tajwan (35,8 tys. km²), Hajnan (34,1 tys. km²), archipelagi: Ziemi Północnej (37,9 tys. km²), Wysp Nowosyberyjskich (38,5 tys. km²).
Między półwyspami i wyspami Azji znajduje się wiele głęboko wciętych zatok i przybrzeżnych – otwartych, półzamkniętych lub zamkniętych – basenów morskich. Najważniejsze z nich znajdują się na Oceanie Atlantyckim i są to Morza: Śródziemne, Czarne, Karskie, Łaptiewów, Wschodniosyberyjskie, Czukockie, Beringa, Ochockie, Japońskie, Żółte, Wschodniochińskie, Południowochińskie, Arabskie, Czerwone, tzw. Indonezyjskie Morze Śródziemne (nazwa obejmująca łącznie wszystkie morza wokół Archipelagu Malajskiego i Filipin) oraz Zatoki: Bengalska i Perska.
[edytuj] Budowa geologiczna
Budowa geologiczna Azji jest bardzo złożona. Najstarszymi jej elementami strukturalnymi są krystaliczne platformy prekambryjskie: syberyjska, chińska, dekańska i arabska. Dwie ostatnie stanowią fragmenty dawnego kontynentu Gondwany i zostały połączone z Azją dopiero w kenozoiku. Mniejsze krystaliczne masywy prekambryjskie występują m.in. w: Tybecie, Kotlinie Kaszgarskiej, Mandżurii, na Półwyspie Koreańskim i w środkowo-wschodniej części Półwyspu Indochińskiego.
Obok prekambryjskich struktur platformowych występują też platformy paleozoiczne – są to położone w zachodniej Azji płyty turańska i zachodniosyberyjska. Pozostałą część obszaru Azji zajmują różnowiekowe orogeny. Najstarsze z nich, tzw. struktury bajkalskie, pochodzą z przełomu prekambru i paleozoiku. Orogeny kaledońskie występują przede wszystkim w Azji Środkowej, należą do nich. m.in.: Sajany, część Tien-szanu i Pogórze Kazachskie. Struktury hercyńskie prócz granicznego Uralu i położonego na północy półwyspu Tajmyr zajmują wielkie przestrzenie Azji Środkowej, obejmując m.in.: Ałtaj, Wyżynę Mongolską, Wielki i Mały Chingan, a także część Tien-szanu i Kunlunu.
[edytuj] Ukształtowanie pionowe
Azja jest – pomijając Antarktydę – częścią świata o najwyższej wysokości średniej, wynoszącej 987 m n.p.m. Obszary poniżej 300 m n.p.m. zajmują tylko 32,4%, prawie tyle samo, co tereny położone powyżej 1000 m n.p.m. (30,4%). Najwyższe wzniesienie Azji – Mount Everest (8848 m n.p.m. wg władz chińskich/8850 m n.p.m. wg władz nepalskich) jest równocześnie najwyższym szczytem świata, podobnie najgłębsza depresja Morza Martwego (obecnie poniżej 418 m p.p.m. i z roku na rok się powiększa) jest najniżej położonym punktem na lądach kuli ziemskiej. Azja wznosi się najwyżej w swej centralnej części i stopniowo obniża we wszystkich kierunkach.
Obszary nizinne występują w jej północno-zachodniej części: Nizina Turańska, Zachodnio- i Północnosyberyjska, na wschodzie leży Nizina Północnochińska, na południu Nizina Gangesu, Indusu i Mezopotamii. Wielkie obszary wyżynne występują na północy (Wyżyna Środkowosyberyjska), zachodzie (Pogórze Kazachskie) i południu (wyżyna Dekan, Półwysep Indyjski). Wyżyna Dekan opada ku wschodowi i zachodowi krawędziowymi górami (Ghaty Wschodnie i Zachodnie), podobnie krawędziowe góry towarzyszą zachodnim i południowym brzegom Półwyspu Arabskiego.
Wysoko położone obszary wyżynne, otoczone pasmami górskimi, stanowią integralną część Azji Zachodniej i Centralnej. Na zachodzie są to Wyżyny: Anatolijska, Armeńska i Irańska. Wśród licznych otaczających je łańcuchów górskich należy wymienić góry: Pontyjskie, Taurus, Kaukaz, Elburs, Kopet-dag, Zagros i Mekran. Dalej ku wschodowi wysokości pasm górskich wzrastają. Znajduje się tu najpotężniejszy na świecie węzeł górski – Pamir, nazywany Dachem Świata, w którym zbiegają się jedyne na świecie łańcuchy górskie, przekraczające 7000 m n.p.m.: Tien-szan, Hindukusz, Karakorum, Himalaje oraz Kunlun i Góry Sino-Tybetańskie.
Południowym przedłużeniem Gór Sino-Tybetańskich są pasma górskie Półwyspu Indochińskiego i Archipelagu Malajskiego. Między Himalajami a Kunlunem znajduje się, uważana za najwyżej położoną na świecie, Wyżyna Tybetańska, a między Kunlunem i Tien-szanem wyżynna Kotlina Kaszgarska. Dalej na północnym wschodzie znajduje się rozległa Wyżyna Mongolska, którą otaczają pasma: Ałtaju, Sajanów, Gór Jabłonowych i Wielkiego Chinganu. Wschodnia część Syberii stanowi również obszar wyżynno-górski. Rozległe płaskowyże (m.in. Wyżyna Ałdańska, Zejsko-Burejska, Anadyrska) oddzielone są od siebie górami, m.in.: Czerskiego, Wierchojańskimi, Kołymskimi, Koriackimi i Sichote Aliń, a także górami Kamczatki. Obszary górskie przeważają też na Półwyspie Koreańskim, w południowych Chinach, na Wyspach Japońskich, Tajwanie i Filipinach.
Znaczne obszary (ok. 16,5 mln km²) Azji zajmują pustynie, występujące zarówno w strefie zwrotnikowej (Półwysep Arabski, Nizina Hindustańska), podzwrotnikowej (pustynie Iranu), jak i umiarkowanej, kontynentalnej (Nizina Turańska, Kotlina Kaszgarska).
[edytuj] Strefy roślinne
Wieczne lody arktyki zajmują północne krańce kontynentu azjatyckiego graniczące z Oceanem Arktycznym – biegunem północnym. Występuje tu noc i dzień polarny. Wieczne lody arktyki zwane są trafnie pustynia lodową. W tym środowisku życie skupia się wokół morza. Mimo ekstremalnych warunków pustynie lodowe nie są pozbawione roślin. Na wystających spod lodu skałach można spotkać porosty, a w szczelinach skalnych, mchy. Na glinianej glebie pojawiają się darnie. Pojedynczo i rzadko rosną tu także rośliny kwiatowe m.in. arktyczne gatunki skalnic, jaskrów, głodków czy niezapominajek.
Tundra zajmuje północne krańce kontynentu Azjatyckiego. Z południa na północ przechodzi w pustynię lodową. Ma klimat delikatniejszy od arktycznego, lecz i tak bardzo ostry. Występuje tu noc i dzień polarny. Tundra jest bezleśną krainą. Drzewa nie są w stanie tu przetrwać. Rosną tu jedynie skarłowaciałe gatunki brzóz, wierzb, sosen, świerków np.: brzoza karłowata, wierzba zielna, wierzba polarna. W miarę jak warunki stają się suchsze wzrasta znaczenie porostów. Gdy tundra jest wilgotna, więcej na niej mchów.
Tajga zajmuje gruby "pas" opasający Azję poniżej koła podbiegunowego północnego. Stanowi największy lądowy biom świata, zachowany w bardzo dobrym stanie dzięki małej eksploatacji przez człowieka. Dość ostry klimat i kwaśna uboga gleba umożliwia egzystencję drzewom iglastym. Drzewa szpilkowe są najlepiej przystosowane do życia w tej strefie: igły są trwałe, skórkowate, odporne na mróz. Dlatego drzewa liściaste np.: brzozy, olsze, topole, wierzby stanowią tylko domieszkę. W lasach borealnych (tajdze) dominuje zwykle jeden z gatunków sosny, świerka, jodły czy modrzewia. Na Syberii np. przeważa świerk syberyjski i modrzew syberyjski. Na dalekim wschodzie modrzew dahurski. W lasach sosnowych i modrzewiowych warstwa runa jest bogata, tworzą ją borówka brusznica, mącznica lekarska, bażyna czarna, porosty, głównie chrobotki i płucnice. W lasach jodłowych i świerkowych panuje mrok, dlatego runo jest mniej rozwinięte, rosną tu borówki czarne, szczawik zajęczy, gruszyczki, widłaki i mchy. W lasach borealnych z powodu zmarzliny zatrzymującej wodę jest dużo mokradeł i torfowisk (w Azji, głównie w zachodniej Syberii). Torfowiska wysokie tworzą głównie mchy torfowe. Mało tu roślin kwiatowych. Reprezentuje je żurawina błotna, modrzewnica zwyczajna, borówka bagienna, bażyna czarna. Na torfowiskach niskich więcej jest turzyc, wełnianka i bagnic torfowych.
Step Azji Od Uralu po górny bieg rzeki Ob rozciągają się stepy południowo syberyjskie. Na wschodzie duże powierzchnie pokrywają stepy Zabajkala łączące się ze stepami Mongolii i północnych Chin. Cechą charakterystyczną stepu Syberyjskiego są rozsiane na ich obszarze enklawy z roślinnością solniskową, laskami brzozowo-osikowymi i sosnowymi. Trzcinowiska zajmują zabagnienia terenu. Nad wszystkimi roślinami dominują trawy. Stepy wschodniej części Azji mają charakter jeszcze bardziej trawiasty. Roślinność jest tu dosyć monotonna.
Chłodne pustynie i półpustynie Azji zajmują środek kontynentu azjatyckiego. Pokrywę roślinną stanowią przeważnie luźno rozrzucone kępy traw i ziół, między którymi pojawiają się okresowo rośliny efemeryczne. Można tu spotkać krzewy oraz byliny osiągające nawet 5 m. Chłodne pustynie i półpustynie Azji zgrupowane są zasadniczo w dwóch regionach – są to pustynie środkowoazjatyckie (kazachstańsko-dżungarskie i irańsko-turańskie) oraz centralnoazjatyckie (pustynne wyżyny Azji centralnej). W Azji środkowej największą powierzchnię zajmują pustynie piaszczyste ze stosunkowo bogatą roślinnością składającą się z traw, turzyc, roślin motylkowych i krzewiaste krzewiastych saksaułów. Dużo jest ziół i innych roślin efemerycznych. W Azji centralnej brak jest roślinności efemerycznej. Szatę roślinną tworzy trawa (np. wysoka trawa czij) i krzewy m.in. karagan i rokitnik.
Lasy liściaste strefy umiarkowanej Azji zajmują wschód tego kontynentu i wyspę Honsiu. Monsunowe wiatry sprawiają, że zima jest tu raczej bezśnieżna. Podobnie jak w Europie lasy liściaste Azji są zróżnicowane w zależności od siedliska jakie zajmuje. Mamy tu odpowiedniki naszych dąbrów, łęgów, grądów, ale złożone z zupełnie innych gatunków. Tak np. na wyżynach rosną bogate lasy z dębem mongolskim, lipa mandżurską i korkowcem amurskim. Na nizinach i w dolinach rzek spotykamy lasy z lipą amurską, jesionem mandżurskim i orzechem mandżurskim. W warstwie krzewów rośnie wiciokrzew, lilak, różaneczniki i ligustry. W lasach Dalekiego Wschodu występuje miłorząb dwuklapowy i magnolie.
Lasy zwrotnikowe i sawanny Azji zajmują Półwysep Indyjski i wyżyny Gór Południowochińskich. O ich charakterze decyduję długość dwóch pór roku (pora sucha i deszczowa). Lasy zwrotnikowe w trakcie pory deszczowej trudno odróżnić od równikowych, również ze względu na niektóre wspólne gatunki, np.: drzewo tekowe. Już jednak w porze suchej większość lasów zwrotnikowych traci liście, a równikowe są wiecznie zielone. W krajobrazie sawann charakterystyczne są dwa elementy: zwarta warstwa traw (dominuje wśród nich Imperata Cylindrica zwana trawą alang alang) oraz rzadko rozmieszczone pojedyncze drzewa.
Wilgotne lasy równikowe Azji zajmują zachodnie wybrzeża półwyspu Dekan, Nizinę Gangesu, Irawadi, Półwysep Indochiński i większość wysp Archipelagu Malajskiego. Są to wiecznie zielone lasy w których nie dochodzi do zmian pór roku. Zasadniczo las ten składa się z warstwy drzew, krzewów i runa. Runo jest bardzo słabo rozwinięte, warstwę krzewów tworzą zwykle młode drzewa. Warstwa drzew jest najbujniejsza. W koronach drzew roi się od lian, epifitów, mszaków, glonów i porostów. Z równikowych lasów Azji pochodzi cynamonowiec, muszkatołowiec i pieprz.
Góry Azji Na południowych stokach Himalajów rosną wiecznie zielone lasy równikowe i zwrotnikowe. Sięgają one zwykle około 3000 m n.p.m. Rośnie w nich dąb, klon, magnolia, bambus. Powyżej znajdują się lasy z jodłą, cisem, choiną i różanecznikami które sięgają 4200 m n.p.m.. Jeszcze wyżej spotykamy zarośla krzewiaste z brzozami i różanecznikami, a ponad nimi murawy alpejskie. Piętro wiecznych śniegów zaczyna się na wysokości 4400–5700 m n.p.m.. Na północnych stokach Himalajów rozwijają się zbiorowiska pustynne i półpustynne. Przechodzą one w murawy alpejskie.
[edytuj] Stosunki wodne
[edytuj] Rzeki
Najdłuższymi rzekami Azji są: Jangcy (6380 km), Huang He (inaczej Huang Ho lub Rzeka Żółta) (5464 km), Amur (4510 km), Mekong (4500 km), Lena (4400 km), Jenisej (4102 km), Ob (4338 km), Indus (3180 km) i Syr-daria (3078 km). Najdłuższą rzeką Azji, stanowiącą dopływ innej rzeki, jest wpadający do Obu Irtysz (4248 km). Największe dorzecza posiadają rzeki syberyjskie: Ob (2975 km²), Jenisej (2580 km²), Lena (2490 km²) i Amur (1855 km²). Najwięcej wody do Oceanu Spokojnego odprowadza Jangcy (35 tys. m³/s), największą ilość zawiesiny (2,18 mld t rocznie) niosą Ganges z Brahmaputrą, tworzące u wspólnego ujścia potężną deltę. W środkowej i zachodniej Azji wiele rzek ma charakter okresowy lub epizodyczny. Liczne rzeki, powstające w górach, mają w górnym biegu charakter stały, ale kończą swój bieg w niewielkich bezodpływowych jeziorach (np. Tarym o długości 2030 km) lub wręcz w piaskach pustyń.
[edytuj] Jeziora
Największe jeziora występują w północnej, środkowej i zachodniej części Azji, są to – oprócz Morza Kaspijskiego – silnie wysychające obecnie Jezioro Aralskie (ok. 33,6 tys. km²), najgłębszy na świecie Bajkał (powierzchnia 31,5 tys. km²) i częściowo słone jezioro Bałchasz (17–22 tys. km²). Syberia, szczególnie zachodnia, jest miejscem występowania rozległych obszarów bagiennych.
[edytuj] Lodowce
Współczesne zlodowacenie Azji zajmuje największe przestrzenie na wyspach arktycznych, w daleko na północ wysuniętych górach Syberii: Byrranga (Tajmyr), Czerskiego, Wierchojańskich (Jakucja), Koriackich (Kamczatka) oraz w wysoko wzniesionych pasmach Azji Centralnej (Karakorum, Himalaje, Hindukusz, Pamir, Tien-szan, Kunlun, Ałtaj) i Zachodniej (Kaukaz). Linia wiecznego śniegu, przebiegająca na wyspach arktycznych na poziomie morza, najwyżej wznosi się w Azji Środkowej, w wysokich pasmach górskich, położonych w skrajnie suchym, kontynentalnym klimacie zwrotnikowym. W Tybecie, w Transhimalajach dochodzi do 6100 m n.p.m. Największe lodowce znajdują się w: Karakorum (Sjaczen – 1189 km², Baltoro – 755 km², Hispar – 622 km²), Pamirze (Fedczenki – 995 km²) i Tien-szanie (Inylczek Południowy – 500 km²).
[edytuj] Ludność
Azję zamieszkuje blisko 4,1 mld ludzi (dane z 2006 roku), co stanowi około 62% ludności świata. Obszar cechuje się wysokim średnim wskaźnikiem przyrostu naturalnego (17‰), przy czym najwyższe wartości osiąga on w Syrii (37,1‰), Iraku (36,8‰) i Jemenie (36,7‰), najniższy – w Japonii (3,2‰).
Średnia gęstość zaludnienia 93 osoby/km². Rozmieszczenie ludności jest bardzo nierównomierne. Obszary Niziny Hindustańskiej, Jawy i Niziny Południowochińskiej stanowią najgęściej zaludnione obszary świata (powyżej 600 osób/km²). Inne tereny, m.in. wysokie góry, pustynie Azji Środkowej, daleka Północ, są praktycznie niezaludnione.
Największymi miastami Azji są: Bombaj (Mumbaj) (13,0 mln), Karaczi (12,0 mln), Delhi (11,0 mln), Seul (11,0 mln), Stambuł (10,3 mln), Szanghaj (10,0 mln), Dżakarta (9,2 mln), Tokio (8,5 mln), Pekin (7,5 mln), Teheran (7,3 mln), i Bangkok (7,0 mln).
Największe zespoły miejskie tworzą: Bombaj (Mumbaj) (20,0 mln), Nowe Delhi (20,0 mln), Seul (16,5 mln), Kalkuta (15,6 mln), Pekin (15,0 mln), Osaka (13,5 mln), Szanghaj (13 mln), Tokio (13 mln).
Azja jest kolebką najstarszych cywilizacji globu ziemskiego: sumeryjskiej, hetyckiej, hebrajskiej, perskiej, indyjskiej, chińskiej, mongolskiej itp. Badaniem tych kultur zajmują się odpowiednie działy orientalistyki.
[edytuj] Rekordy kontynentu azjatyckiego
Największy półwysep – Półwysep Arabski – 2 780 tys. km²
Największa wyspa – Borneo – 746 tys. km²
Największy archipelag - Archipelag Malajski
Największe jezioro – Morze Kaspijskie – 374 tys. km²
Najgłębsze jezioro / największa kryptodepresja – Jezioro Bajkał – 1 637 m p.p.m.
Najdłuższa rzeka – Jangcy – 6 300 km
Najwyższy szczyt – Mount Everest (Czomolungma) – 8 850 m n.p.m.
Największa depresja – Morze Martwe – ~398–408 m p.p.m.
Najwyższa wyżyna – Wyżyna Tybetańska – 5500 m n.p.m /2,5 mln. km²
Największa delta rzeczna – Ganges z Brahmaputrą – 2/3 powierzchni Polski
Najniższa temperatura – Ojmiakon – -77,8 st. C.
Najwyższa temperatura – Półwysep Arabski – 52 st. C. w cieniu
Największe opady – Czerapundzi – ~11 tys. mm / w 1861 r. – 22987 mm
Najludniejsze państwo – Chiny – ~1,32 mld (2007 r.)
Największe państwo – Rosja – ~17 075 253 km²
Państwo o największej gęstości zaludnienia – Singapur – 6751 osób/km²
Państwo o najniższej gęstości zaludnienia – Mongolia- 1,89 osób/km²
Najludniejsze miasto – Tokio (aglomeracja) – 27,9 mln (2005 r.)
